Đá dùng cho thuỷ sản không chịu QCVN 10:2011/BYT về nước đá dùng liền — tiêu chuẩn đó loại trừ đá bảo quản thực phẩm. Cơ sở sản xuất nước đá thuỷ sản chịu QCVN 02-08:2009/BNNPTNT về điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm. Nhầm hai văn bản này là lỗi hay gặp khi chuẩn bị hồ sơ.
Trả lời nhanh: QCVN 02-08:2009/BNNPTNT quy định điều kiện cơ sở sản xuất nước đá thuỷ sản: nhà xưởng, thiết bị, nước, vệ sinh, người trực tiếp sản xuất. Đá dùng liền cho đồ uống theo QCVN 10:2011/BYT với clo dư ≤5 mg/l và E.coli không phát hiện. Phải xác định đúng loại sản phẩm trước khi chọn chuẩn.
Hai văn bản, hai phạm vi khác nhau
Sai lầm phổ biến nhất là trích QCVN 10:2011/BYT cho đá bảo quản thuỷ sản. Văn bản đó quy định chỉ tiêu nước đá dùng liền và loại trừ rõ đá bảo quản thực phẩm.
Đá bảo quản thuỷ sản thuộc QCVN 02-08:2009/BNNPTNT, quy định điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm đối với cơ sở sản xuất nước đá thuỷ sản. Trọng tâm là điều kiện cơ sở — nhà xưởng, thiết bị, nguồn nước, vệ sinh, người trực tiếp sản xuất — chứ không chỉ chỉ tiêu hoá lý của viên đá.
| Tiêu chí | QCVN 10:2011/BYT | QCVN 02-08:2009/BNNPTNT |
|---|---|---|
| Đối tượng | Nước đá dùng liền | Cơ sở sản xuất nước đá thuỷ sản |
| Trọng tâm | Chỉ tiêu chất lượng nước đá | Điều kiện vệ sinh ATTP của cơ sở |
| Có loại trừ đá bảo quản | Có, loại trừ đá bảo quản thực phẩm | Không, đây chính là phạm vi áp dụng |
| Dùng cho | Đồ uống, chế biến ăn ngay | Bảo quản, sơ chế thuỷ sản |
Cách xác định: đá tiếp xúc trực tiếp với thuỷ sản để bảo quản hoặc sơ chế thì áp dụng QCVN 02-08; đá cho đồ uống thì áp dụng QCVN 10:2011/BYT.
Chỉ tiêu nước đá dùng liền theo QCVN 10:2011/BYT
Dù đá bảo quản thuỷ sản không thuộc QCVN 10:2011/BYT, vẫn cần biết các chỉ tiêu của văn bản này vì nhiều cơ sở sản xuất cả hai loại.
| Chỉ tiêu | Mức quy định | Cách xử lý khi vượt |
|---|---|---|
| Clo dư | ≤ 5 mg/l | Giảm liều khử trùng, kiểm lại sau khi trộn |
| E. coli | Không phát hiện | Loại bỏ lô, kiểm nguồn nước và thiết bị |
| Coliform tổng số | 1-2 thì kiểm lần 2; trên 2 loại bỏ | Kiểm lại mẫu thứ hai trước khi kết luận |
| Pseudomonas, bào tử kị khí khử sulfit | Theo nhu cầu/ mức quy định | Kiểm khi có yêu cầu |
Quy tắc lấy mẫu lại với Coliform tổng số là điểm cần chú ý: kết quả 1-2 chưa đủ để loại bỏ lô, phải kiểm lần hai; chỉ trên 2 mới loại bỏ. Clo dư ≤5 mg/l là giới hạn trên chứ không phải mục tiêu — clo cao làm đá có mùi và cho thấy liều khử trùng chưa điều chỉnh theo chất lượng nước thực tế.
Điều kiện cơ sở theo QCVN 02-08: nhà xưởng và thiết bị
QCVN 02-08 tiếp cận theo điều kiện cơ sở, phải kiểm theo khu vực.
| Khu vực | Yêu cầu cốt lõi | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Nhà xưởng sản xuất đá | Sạch, thoát nước tốt, không lẫn với khu bẩn | Nền đọng nước, mái dột |
| Khu chứa đá | Cách ly, không cho động vật xâm nhập | Bồn hở, mở nắp thường xuyên |
| Thiết bị, dụng cụ tiếp xúc đá | Vật liệu phù hợp, dễ vệ sinh | Dụng cụ gỗ, xẻng gỉ |
| Nguồn nước sản xuất | Đạt yêu cầu nước dùng cho chế biến | Dùng nước không kiểm định |
| Khu vệ sinh | Tách biệt khu sản xuất | Dùng chung lối đi |
| Xử lý chất thải | Có hệ thống, không gây nhiễm chéo | Nước thải chảy qua khu sản xuất |
Hai lỗi hay gặp là nền nhà đọng nước và bồn chứa đá không có nắp: nền ướt gây nhiễm chéo, bồn hở cho bụi và côn trùng tiếp xúc trực tiếp với đá. Dụng cụ gỗ hoặc kim loại gỉ có bề mặt xước giữ chất hữu cơ rất khó làm sạch.
Nước dùng sản xuất đá và kiểm soát quá trình
Nước là nguyên liệu chính của đá nên kiểm soát nước là kiểm soát phần lớn rủi ro. Ba điểm cần kiểm: nguồn nước đầu vào, thiết bị xử lý và nước trong bể tuần hoàn — bể tuần hoàn ít được chú ý nhất vì nước lưu lâu, dễ tích tụ vi sinh.
| Điểm kiểm soát | Tần suất | Dấu hiệu cần xử lý |
|---|---|---|
| Nguồn nước đầu vào | Theo hồ sơ kiểm nghiệm định kỳ | Chỉ tiêu vi sinh hoặc clo dư ngoài ngưỡng |
| Thiết bị lọc, khử trùng | Hằng tuần, kiểm thay vật liệu theo giờ chạy | Lưu lượng giảm, áp chênh tăng |
| Bể nước tuần hoàn | Vệ sinh theo lịch, xả cặn định kỳ | Cặn lắng, màng nhầy trên thành bể |
| Khuôn, dàn lạnh | Vệ sinh theo lịch sản xuất | Cặn trắng, mảng bám khó bóc |
| Bồn chứa đá thành phẩm | Vệ sinh hằng ngày hoặc theo ca | Nước đọng đáy, mùi lạ |
Sai lầm phổ biến là chỉ kiểm nước đầu vào: nước đạt chuẩn khi vào vẫn có thể không đạt khi ra nếu bể tuần hoàn và khuôn không được vệ sinh.
Người trực tiếp sản xuất và hồ sơ
nhưng dễ kiểm và dễ khắc phục nhất. sản xuất phải được khám sức khoẻ, tập huấn an toàn thực phẩm, có bảo hộ phù hợp và tuân thủ vệ sinh cá nhân. Cơ sở cần khu rửa tay và nhà vệ sinh tách biệt.Hồ sơ cần lưu: giấy khám sức khoẻ, chứng nhận tập huấn, sổ vệ sinh thiết bị, kết quả kiểm nghiệm nước và nhật ký sản xuất — nhật ký hay thiếu nhất nhưng chứng minh quá trình được kiểm soát liên tục.
| Hồ sơ | Nội dung tối thiểu | Lỗi thường gặp |
|---|---|---|
| Khám sức khoẻ | Danh sách người trực tiếp sản xuất, còn hiệu lực | Thiếu người mới, hết hạn |
| Tập huấn ATTP | Chứng nhận theo quy định | Chỉ có một người, người khác chưa học |
| Kiểm nghiệm nước | Kết quả định kỳ, đủ chỉ tiêu | Chỉ kiểm một lần khi mở cơ sở |
| Sổ vệ sinh thiết bị | Ngày, người thực hiện, nội dung | Ghi chung chung, không có ngày |
| Nhật ký sản xuất | Sản lượng, lô, sự cố | Không có, hoặc ghi lại sau |
Hồ sơ chỉ có giá trị khi được ghi tại chỗ, đúng lúc; sổ ghi lại một lần trước kỳ kiểm tra không chứng minh được gì.
Kiểm tra nhanh tại cơ sở: 12 điểm
Danh sách dưới đây dùng để tự kiểm trước khi làm việc với cơ quan chức năng hoặc với khách hàng thuỷ sản xuất khẩu.
| # | Điểm kiểm | Đạt khi |
|---|---|---|
| 1 | Nguồn nước sản xuất | Có kết quả kiểm nghiệm còn hiệu lực |
| 2 | Thiết bị xử lý nước | Hoạt động, có lịch thay vật liệu |
| 3 | Bể tuần hoàn | Không cặn lắng, không màng nhầy |
| 4 | Khuôn, dàn lạnh | Sạch cặn, không mảng bám |
| 5 | Nền nhà xưởng | Khô, thoát nước tốt, không đọng |
| 6 | Bồn chứa đá | Có nắp, cách ly, vệ sinh theo ca |
| 7 | Dụng cụ xúc đá | Vật liệu phù hợp, sạch, để đúng chỗ |
| 8 | Khu vệ sinh | Tách biệt, có nước rửa tay |
| 9 | Trang bị bảo hộ | Đủ cho người trực tiếp sản xuất |
| 10 | Sức khoẻ, tập huấn | Đủ người, còn hiệu lực |
| 11 | Sổ vệ sinh | Ghi đúng ngày, đúng nội dung |
| 12 | Chất thải | Không chảy qua khu sản xuất |
Mười hai điểm này không thay thế đánh giá theo văn bản nhưng bao được phần lớn lỗi thực tế: điểm 1-4 là nhóm rủi ro cao nhất, 5-8 là điều kiện cơ sở, 9-12 là con người và hồ sơ.
Đá dùng cho thuỷ sản và chỉ tiêu cần theo dõi
Ngoài điều kiện cơ sở, đá dùng cho thuỷ sản cần theo dõi ba nhóm chỉ tiêu.
Nhóm vi sinh gồm tổng vi sinh vật hiếu khí, Coliform, E. coli, và tuỳ khách hàng có thể có Salmonella, Vibrio. Nhóm lý hoá gồm độ đục, mùi, màu, clo dư. Nhóm cảm quan gồm đá trong hay đục, mùi lạ, tạp chất.
Với thuỷ sản xuất khẩu, yêu cầu khách hàng thường chặt hơn quy định trong nước. Điểm hay bị bỏ là khâu vận chuyển: xe, thùng chứa và dụng cụ xúc tại nơi giao hàng cũng là điểm tiếp xúc.
Sai lầm hay gặp khi chuẩn bị hồ sơ
| Sai lầm | Hệ quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Trích QCVN 10:2011/BYT cho đá bảo quản thuỷ sản | Sai phạm vi, hồ sơ không được chấp nhận | Dùng QCVN 02-08:2009/BNNPTNT |
| Chỉ kiểm nước đầu vào | Bỏ sót nhiễm từ bể và khuôn | Kiểm cả nước trong hệ thống |
| Loại bỏ lô ngay khi Coliform 1-2 | Lãng phí, mất sản lượng | Kiểm lần hai theo quy định |
| Bỏ qua lần kiểm thứ hai | Không có căn cứ kết luận | Lưu kết quả cả hai lần |
| Sổ vệ sinh ghi lại một lần | Không chứng minh kiểm soát liên tục | Ghi tại chỗ, theo ca |
| Chỉ lo trong nhà máy | Nhiễm ở khâu vận chuyển | Kiểm cả xe, thùng, dụng cụ giao hàng |
Sai lầm đầu là sai phạm vi, hay gặp khi cơ sở sản xuất cả đá dùng liền và đá bảo quản thuỷ sản: người làm hồ sơ lấy một bộ tiêu chuẩn áp cho cả hai dòng. Cách đúng là tách hồ sơ theo từng dòng, mỗi dòng theo văn bản tương ứng.
Cuối cùng, hồ sơ chỉ là bề mặt: thứ được kiểm tra thực sự là điều kiện tại chỗ — nền khô hay ướt, bồn có nắp hay không, người có bảo hộ hay không.
Câu hỏi thường gặp
Đá bảo quản thuỷ sản có phải theo QCVN 10:2011/BYT không?
Không. QCVN 10:2011/BYT quy định nước đá dùng liền và loại trừ rõ đá bảo quản thực phẩm. Đá bảo quản thuỷ sản thuộc phạm vi QCVN 02-08:2009/BNNPTNT về điều kiện bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm đối với cơ sở sản xuất nước đá thuỷ sản.
Clo dư trong nước đá tối đa bao nhiêu?
Theo QCVN 10:2011/BYT cho nước đá dùng liền, clo dư tối đa 5 mg/l. Đây là giới hạn trên chứ không phải mục tiêu cần đạt; clo dư cao làm đá có mùi và ảnh hưởng sản phẩm, đồng thời cho thấy liều khử trùng chưa được điều chỉnh theo chất lượng nước thực tế.
Kết quả Coliform tổng số 1-2 thì có phải loại bỏ lô không?
Chưa. Theo QCVN 10:2011/BYT, Coliform tổng số 1-2 thì phải kiểm lần hai; chỉ khi kết quả trên 2 mới loại bỏ. Cần lưu cả hai kết quả làm căn cứ, và kiểm thêm nguồn nước cùng thiết bị nếu lần hai vẫn dương tính.
Cơ sở sản xuất cả đá dùng liền và đá bảo quản thuỷ sản thì làm hồ sơ thế nào?
Tách hồ sơ theo từng dòng sản phẩm. Dòng đá dùng liền theo QCVN 10:2011/BYT với các chỉ tiêu nước đá; dòng đá bảo quản thuỷ sản theo QCVN 02-08:2009/BNNPTNT với điều kiện cơ sở. Dùng chung một bộ tiêu chuẩn cho cả hai dòng là lỗi phạm vi hay gặp.
Ngoài nước đầu vào còn phải kiểm gì?
Phải kiểm nước trong bể tuần hoàn của máy làm đá, bề mặt khuôn hoặc dàn lạnh, bồn chứa đá thành phẩm, và cả xe, thùng, dụng cụ xúc tại nơi giao hàng. Nước đạt chuẩn khi vào vẫn có thể không đạt khi ra nếu thiết bị và bể chứa không được vệ sinh định kỳ.
