Đá cây và đá ống đều là đá công nghiệp khối lớn nhưng cơ chế tạo đá khác hẳn: một bên đông trong khuôn nhúng bể nước muối theo mẻ dài, một bên đông trên ống theo chu kỳ ngắn. Khác biệt đó chạy thẳng vào hóa đơn điện, nhân công và tỷ lệ hao hụt.
Trả lời nhanh: Theo BEE Ấn Độ, đá cây cũ tiêu thụ 85-120 kWh/tấn, khảo sát khoảng 115. Chuyển sang đá ống ở nhà máy 20 TPD tiết kiệm 191.689 kWh/năm, hoàn vốn 2,39 năm, IRR 26,9%. Đá ống có chu kỳ 8-15 phút, dày tối thiểu 5 mm theo ASHRAE Ch.43.
Hai cơ chế tạo đá, hai đường chi phí
Đá cây đông trong khuôn kim loại nhúng bể nước muối: muối tuần hoàn quanh khuôn, nhiệt truyền từ nước trong khuôn qua thành khuôn vào muối. Chu kỳ một mẻ 8-24 giờ tuỳ cỡ khuôn và nhiệt độ bể. Lấy đá phải nhúng khuôn qua bể nước ấm rồi cẩu ra và gỡ.
Đá ống đông trên mặt ống bay hơi trong bể nước tuần hoàn: nước đóng thành lớp, đạt độ dày thì xả gas nóng cho đá tách ra. Theo ASHRAE Ch.43, chu kỳ đông 8-15 phút, dày cuối tối thiểu 5 mm.
Hệ quả chi phí: đá cây có chu kỳ dài nên tổn thất khởi động phân bổ trên khối lượng lớn, nhưng có hai khoản đá ống không có — nước muối và nhân công gỡ khuôn. Đá ống khởi động nhiều hơn, bù lại tự động hoá gần như toàn bộ. Đá cây ngâm lâu xuống được -10°C nên tan chậm khi vận chuyển.
Suất tiêu hao: số liệu BEE và cách đọc
BEE Ấn Độ công bố trong DPR cho nhà máy đá ống 20 TPD: đá cây cũ tiêu thụ 85-120 kWh/tấn, ba nhà máy khảo sát quanh 115 kWh/tấn — mốc so sánh đáng tin vì xuất phát từ khảo sát vận hành.
| Hạng mục | Đá cây | Đá ống | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chu kỳ sản xuất | 8-24 giờ/mẻ | 8-15 phút (ASHRAE Ch.43) | Đá ống khởi động nhiều hơn |
| Suất tiêu hao | 85-120 kWh/tấn, khảo sát ~115 | Thấp hơn nhờ thu hồi nhiệt xả | Theo BEE DPR 20 TPD |
| Môi chất trung gian | Nước muối NaCl hoặc CaCl₂ | Không, gas bay hơi trực tiếp | Đá cây tốn thêm chi phí muối |
| Nhân công gỡ đá | Cần, theo từng mẻ | Không, đá tự rơi | Lớn nhất trong chi phí ngoài điện |
| Tự động hoá | Thấp | Cao, chạy như module | Ảnh hưởng khả năng mở rộng |
Cột suất tiêu hao của đá ống đừng điền số cụ thể nếu chưa đo tại chỗ. Điều dùng được là mức chênh: DPR tính nhà máy 20 TPD tiết kiệm 191.689 kWh/năm; chia cho 6.600 tấn ra khoảng 29 kWh/tấn, tức từ 115 xuống khoảng 86 kWh/tấn — suy ra từ hai số công bố, không phải số đo.
Bài toán hoàn vốn 2,39 năm: các giả định phải kiểm
DPR của BEE nêu hoàn vốn 2,39 năm, IRR 26,9%; hai số đó chỉ có nghĩa khi biết giá điện và giá đầu tư. Kiểm ngược: tiết kiệm 191.689 kWh/năm ở giá hạ áp 1.966 đ/kWh là 376,9 triệu đồng/năm; hoàn vốn 2,39 năm ngụ ý vốn khoảng 900 triệu đồng.
| Giả định | Giá trị dùng trong phép kiểm | Ảnh hưởng nếu thay đổi |
|---|---|---|
| Sản lượng | 20 tấn/ngày × 330 ngày = 6.600 tấn/năm | Giảm 20% thì tiết kiệm giảm 20% |
| Giá điện | 1.966 đ/kWh, hạ áp, giờ bình thường | Chạy cao điểm 3.586 đ thì tiết kiệm tăng |
| Mức tiết kiệm | 191.689 kWh/năm, khoảng 29 kWh/tấn | Chỉ đạt nếu chạy gần đầy tải |
| Giảm phát thải | 155 tCO₂/năm | Tương đương khoảng 0,81 kg CO₂/kWh |
155 tCO₂/năm chia 191.689 kWh ra khoảng 0,81 kg CO₂/kWh, phù hợp hệ số phát thải lưới Ấn Độ; áp cho lưới Việt Nam sẽ khác, nên đừng trích 155 tấn như thể áp nguyên. Vốn 900 triệu cũng chỉ là phép suy ra.
Chi phí ngoài điện: nước muối và nhân công
Một là nước muối: bể cần nồng độ và nhiệt độ đúng; muối bị mang ra ngoài theo khuôn và đá, bị pha loãng bởi nước ngưng nên phải bổ sung định kỳ. Nước muối còn ăn mòn khuôn và cần xử lý khi thay bể.
Hai là nhân công gỡ khuôn: mỗi mẻ cần người nhúng khuôn qua bể nước ấm, cẩu ra, gỡ đá, xếp kho. Với 20 tấn/ngày và khuôn 50 kg là 400 lần gỡ mỗi ngày, nên thường cần 2-3 người mỗi ca, trong khi máy đá ống chỉ cần người giám sát.
| Khoản mục | Đá cây | Đá ống |
|---|---|---|
| Điện trên tấn | 85-120 kWh/tấn (BEE) | Thấp hơn khoảng 29 kWh/tấn (DPR) |
| Nước muối, hóa chất | Có, bổ sung định kỳ | Không |
| Nhân công gỡ đá | Cao, theo mẻ | Không có khâu gỡ |
| Hao mòn khuôn | Có, khuôn chịu chu kỳ nhiệt | Không có khuôn rời |
| Diện tích nhà xưởng | Lớn, cần bể và đường cẩu | Gọn, xếp module |
| Bảo quản sau sản xuất | Dễ, khối lớn tan chậm | Cần bồn kín hoặc kho lạnh |
Đá ống nhỏ nên tan nhanh nếu để ngoài; nhà máy chuyển sang đá ống thường phải đầu tư thêm bồn trữ cách nhiệt, và bỏ khoản đó thì con số 2,39 năm không đạt.
Chu kỳ ngắn của đá ống ảnh hưởng gì tới máy nén
Chu kỳ 8-15 phút nghĩa là mỗi giờ máy thực hiện 4-7 chu kỳ đông và xả: máy nén chạy làm lạnh rồi chuyển sang xả gas nóng để tách đá — khác hẳn đá cây, nơi máy nén chạy liên tục hàng giờ.
Hệ quả là số lần đóng cắt và đổi trạng thái van tăng mạnh: van điện từ, van 4 ngả, rơ le áp suất chịu chu kỳ nhiều hơn, dầu máy nén bị khuấy động thường xuyên hơn. Vì vậy máy đá ống cần hệ thống hồi dầu tốt và mức dầu được theo dõi chặt.
Đổi lại, chu kỳ ngắn cho phép chạy đúng bằng nhu cầu: muốn 5 tấn thì chạy đến 5 tấn rồi dừng, không phải chờ mẻ lớn kết thúc. Lưu ý khi đọc catalogue: công suất thường tính ở nhiệt độ nước cấp nhất định, nên nước ấm hơn làm chu kỳ dài hơn 8-15 phút và sản lượng giảm.
Khi nào đá cây vẫn là lựa chọn đúng
Không phải mọi nhà máy nên chuyển sang đá ống. Bốn tình huống đá cây còn đúng: cần khối lớn ướp thùng cá ngừ hoặc đi đường dài; nguồn điện chập chờn, vì bể muối giữ lạnh lâu; tận dụng hạ tầng sẵn có; và cần đá lạnh sâu dưới -10°C.
| Tình huống | Nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Ướp thùng lớn, vận chuyển xa | Đá cây | Khối lớn, tan chậm |
| Chế biến tại chỗ, cấp liên tục | Đá ống | Tự động, chu kỳ ngắn |
| Điện chập chờn, ít người vận hành | Đá cây | Bể muối giữ lạnh |
| Mở rộng theo module | Đá ống | Lắp thêm cụm, không cần bể mới |
| Thuỷ sản xuất khẩu | Đá ống hoặc đá vảy | Cần đá sạch theo QCVN 02-08 |
Đá cây thắng ở khối lượng và độ bền nhiệt; đá ống thắng ở điện, nhân công, tự động hoá.
Cách lập bảng so sánh chi phí cho chính nhà máy mình
Bảng so sánh phải dùng số của chính mình: đo kWh/tấn trong 7 ngày; cân đá thực bán được; liệt kê chi phí ngoài điện; lấy báo giá thiết bị mới gồm lắp đặt, điện, nền, bồn trữ; tính hoàn vốn theo giá điện thực trả.
| Dòng chi phí | Cách lấy số | Dễ sai ở đâu |
|---|---|---|
| Điện/năm | kWh/tấn × tấn/năm × giá điện | Dùng giá bình quân thay vì giá theo giờ |
| Nhân công | Số người × lương × số ca | Bỏ phần làm kiêm nhiệm |
| Muối, hóa chất | Sổ mua vật tư 12 tháng | Bỏ xử lý nước muối khi thay bể |
| Bảo trì | Chi phí sửa chữa 2-3 năm gần nhất | Bỏ chi phí thay van, dao cắt |
| Hao hụt đá | Đá sản xuất trừ đá bán | Không ai ghi nên thường bị bỏ |
| Vốn đầu tư | Báo giá gồm lắp đặt và phụ trợ | Bỏ chi phí điện, nền, bồn trữ |
Hao hụt đá hay bị bỏ và cũng hay làm sai kết luận nhất: sản xuất 6.600 tấn mà bán 6.300 tấn thì 300 tấn đã tan hoặc rơi vãi, ở 115 kWh/tấn là 34.500 kWh tương đương 68 triệu đồng/năm.
Sai lầm khi so sánh hai loại đá
Bốn sai lầm lặp lại nhiều nhất khi lập bài toán chuyển đổi.
Thứ nhất, so kWh/tấn mà không xét nhiệt độ đá ra: đá cây ra -10°C chứa ít nhiệt hơn đá ống ra gần 0°C, nên một phần chênh lệch là do làm lạnh sâu hơn. Thứ hai, bỏ chi phí bồn trữ hoặc kho lạnh — đá ống tan nhanh, không có chỗ trữ tốt thì hao hụt tăng.
Thứ ba, giả định chạy 330 ngày trong khi thực tế chỉ 250-280 ngày. Thứ tư, dùng giá điện bình quân: chạy đêm thì giá thực là 1.274 đ/kWh, tiền tiết kiệm chỉ bằng 65% so với tính ở 1.966 đ.
| Sai lầm | Hệ quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| So kWh/tấn khác nhiệt độ đá ra | Đánh giá cao máy mới | Quy về cùng nhiệt độ đá ra |
| Bỏ bồn trữ, kho lạnh | Hoàn vốn thực dài hơn | Cộng vào vốn đầu tư |
| Giả định 330 ngày chạy | Tiết kiệm bị thổi phồng | Dùng số ngày chạy thực |
| Dùng giá điện bình quân | Sai 35% nếu chạy đêm | Tách kWh theo biểu giá ba giờ |
Dựng ba kịch bản: chạy đêm 1.274 đ/kWh, chạy ngày 1.966 đ/kWh, chạy cao điểm 3.586 đ/kWh; hoàn vốn phải đạt ở kịch bản xấu nhất mới nên ký hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
Đá ống có thật sự tiết kiệm khoảng 29 kWh/tấn so với đá cây không?
Đó là số suy ra từ DPR của BEE: 191.689 kWh/năm cho nhà máy 20 TPD, chia 6.600 tấn/năm ra khoảng 29 kWh/tấn. Không phải kết quả đo tại một nhà máy cụ thể, nên chỉ dùng tham khảo.
Hoàn vốn 2,39 năm có áp dụng được cho Việt Nam không?
Chỉ là mốc tham khảo, vì phụ thuộc giá điện Ấn Độ lúc lập DPR và giá thiết bị khi đó. Ở Việt Nam với giá hạ áp 1.966 đ/kWh, tiết kiệm 191.689 kWh khoảng 376,9 triệu đồng/năm; hoàn vốn thực còn tuỳ báo giá thiết bị, lắp đặt, bồn trữ.
Vì sao đá ống cần theo dõi dầu máy nén chặt hơn?
Chu kỳ đông 8-15 phút theo ASHRAE Ch.43 khiến máy thực hiện 4-7 chu kỳ mỗi giờ, kèm nhiều lần đổi trạng thái van và xả gas nóng, nên dầu bị khuấy động và cuốn theo gas thường xuyên hơn.
Có nên chuyển sang đá ống nếu chỉ chạy 250 ngày/năm?
Phải tính lại. Mức 191.689 kWh/năm ứng với 330 ngày chạy; chỉ chạy 250 ngày thì tiết kiệm còn khoảng 76% trong khi vốn không đổi, hoàn vốn kéo từ 2,39 lên khoảng 3,1 năm, chưa kể bồn trữ hoặc kho lạnh cho đá ống.
Đá cây hay đá ống phù hợp hơn cho bảo quản thuỷ sản xuất khẩu?
Đá ống và đá vảy thường phù hợp hơn vì cấp liên tục và trộn trực tiếp được với sản phẩm, nhưng cơ sở phải đạt điều kiện vệ sinh ATTP theo QCVN 02-08:2009/BNNPTNT. Đá cây vẫn dùng được cho ướp thùng lớn.
