Hai máy cùng sản xuất 5 tấn đá mỗi ngày có thể chênh nhau 40% tiền điện dù thông số catalogue gần như giống nhau. Công suất ghi bằng kW không nói gì về lượng điện để ra một tấn đá. Muốn so sánh công bằng, chỉ có một thước đo dùng được là kWh/tấn.
Trả lời nhanh: Đá cây thường 85-120 kWh/tấn (BEE, khảo sát khoảng 115), đá viên và đá vảy nằm trong dải 73-168 kWh/tấn theo DOE FEMP. Chênh lệch chủ yếu do nhiệt độ nước vào, độ dày đá và tổn thất dàn ngưng. Ở giá hạ áp 1.966 đ/kWh, mỗi tấn đá tốn 143.000-330.000 đồng tiền điện.
Vì sao kWh/tấn là thước đo duy nhất so sánh được
Công suất trên tem máy là công suất tức thời của máy nén, không phải lượng điện để làm ra một tấn đá. Máy 30 kW chạy 24 giờ cho 5 tấn đá tiêu thụ khoảng 720 kWh, tức 144 kWh/tấn. Máy 22 kW nhưng chu kỳ dài, tan băng nhiều, nước vào ấm chỉ cho 4 tấn và tiêu thụ 660 kWh, tức 165 kWh/tấn.
Công thức kiểm tra được: e = E / m, với E là điện năng (kWh) trong kỳ đo, m là khối lượng đá thực thu (tấn). Phải ghi kèm nhiệt độ nước cấp, nhiệt độ đá ra và approach dàn ngưng, vì thiếu ba biến này thì mọi so sánh đều vô nghĩa.
Điện của máy cũng không chỉ là điện máy nén: bơm nước, quạt dàn ngưng, trở sấy các-te, cần cẩu lấy đá cây chiếm 8-15% tổng điện với máy nhỏ. Phải đo ở đầu nguồn của máy.
Ba dải số liệu đã công bố và điều kiện đi kèm
Ba mốc dưới đây không cùng điều kiện thử, nên chỉ dùng để khoanh vùng chứ không để kết luận máy đạt hay không.
| Nguồn | Dải công bố | Quy đổi | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| DOE FEMP — Water-Cooled Ice Machines | 3,3-7,6 kWh/100 lb | 73-168 kWh/tấn (nhân 22,046) | Khoanh vùng máy đá viên, đá vảy |
| BEE Ấn Độ — DPR Tube Ice Plant 20 TPD | Đá cây cũ 85-120 kWh/tấn; khảo sát khoảng 115 | Nguyên dải | Chuẩn so sánh cho đá cây |
| Sàn nhiệt động, tự tính ở mục dưới | 107-130 kWh/tấn tuỳ nhiệt độ nước vào | Nước 10-30°C, đá ra -5°C | Chặn dưới, không thiết bị nào thấp hơn |
Đầu 73 kWh/tấn ứng với máy giải nhiệt nước, nước cấp đã lạnh, đá mỏng, dàn sạch. Đầu 168 kWh/tấn ứng với máy giải nhiệt gió trong nhà kín, dàn bẩn, đá dày. Nghe ai nói "máy tôi 80 kWh/tấn", phải hỏi ngay: nước vào bao nhiêu độ, đá dày bao nhiêu, dàn ngưng loại gì.
Sàn nhiệt động: tự tính trước khi tin mọi con số
Nhiệt cần lấy ra khỏi 1 kg nước gồm ba phần: làm nguội đến 0°C, đông đặc ở 0°C, làm lạnh đá xuống nhiệt độ ra. Công thức Q = m × (c_nước × ΔT₁ + L + c_đá × ΔT₂) với c_nước = 4,18 kJ/kg·K, L = 333,55 kJ/kg, c_đá = 2,05 kJ/kg·K; chia 3.600 ra kWh.
| Nước vào | Làm nguội nước (kJ) | Đông đặc và làm lạnh đá (kJ) | Tổng (kJ) | Sàn kWh/tấn |
|---|---|---|---|---|
| 10°C | 41.800 | 343.800 | 385.600 | 107,1 |
| 15°C | 62.700 | 343.800 | 406.500 | 112,9 |
| 20°C | 83.600 | 343.800 | 427.400 | 118,7 |
| 25°C | 104.500 | 343.800 | 448.300 | 124,5 |
| 30°C | 125.400 | 343.800 | 469.200 | 130,3 |
Bảng tính cho 1 tấn đá ra ở -5°C, hiệu suất 100% — sàn tuyệt đối, thực tế luôn cao hơn. Đo được 100 kWh/tấn khi nước 25°C là phép đo sai. Đo được 190 kWh/tấn thì 65,5 kWh trên sàn 124,5 là tổn thất thật, và đó là chỗ có tiền tiết kiệm.
Đá viên: vì sao suất tiêu hao cao nhất trong ba loại
Đá viên tạo theo mẻ: bơm nước vào khuôn, đông, tan băng bằng khí nóng hoặc nước ấm, xả đá, sang mẻ mới. Ba nguồn tổn thất đi kèm cơ chế này.
Thứ nhất là nhiệt tan băng: mỗi mẻ phải cấp nhiệt tách đá khỏi khuôn, phần đó lấy lại từ dàn lạnh ở mẻ sau. Thứ hai là nước thừa còn trên bề mặt viên đá khi xả, đã làm lạnh mà không thành đá. Thứ ba là chu kỳ ngắn nên máy khởi động lại nhiều lần, mỗi lần có dòng khởi động và quãng chạy chưa ổn định.
Bù lại, đá viên làm nguội nhanh hơn đá cây nhiều vì tỷ lệ bề mặt/thể tích cao. Trong quán cà phê hay quầy hải sản, tốc độ làm lạnh thường quan trọng hơn vài phần trăm điện. Cần kiểm soát độ dày: khuôn dày cho đá tan chậm nhưng kéo dài chu kỳ, đá quá mỏng thì dễ vỡ và chảy nhanh.
Đá cây: điện trên tấn thấp nhưng chi phí ngoài điện cao
Đá cây đông trong khuôn lớn nhúng bể nước muối, chu kỳ tính bằng giờ. Đông chậm, khối lớn nên nhiệt độ đá ra có thể xuống thấp, đổi lại tổn thất lạnh khi gỡ khuôn và vận chuyển nội bộ rất lớn.
Theo BEE, đá cây cũ tiêu thụ 85-120 kWh/tấn, khảo sát thực tế khoảng 115 kWh/tấn. Mức này thấp so với đầu cao dải DOE, nhưng chỉ đúng khi chạy gần đầy tải, nước muối quản lý tốt và điện bơm muối, cần cẩu không bị bỏ ra khỏi phép đo.
Nhà máy 20 tấn/ngày cho khoảng 6.600 tấn/năm; ở 115 kWh/tấn và giá 1.966 đ/kWh, tiền điện khoảng 1,49 tỷ đồng/năm. Nếu 3% sản lượng tan trước khi bán, phần mất tương đương 198 tấn đá, hơn 22.000 kWh. Cộng nhân công gỡ khuôn và diện tích bể, chi phí thật cao hơn con số kWh/tấn gợi ý.
Đá vảy: chi phí ẩn nằm ở dao cắt và bảo quản
Đá vảy hình thành khi nước đóng băng thành lớp mỏng trên mặt trống quay rồi bị dao cắt liên tục. Không có chu kỳ tan băng, máy chạy liên tục và ít khởi động lại — lợi thế điện rõ rệt so với máy đá viên.
Nhưng lớp đá mỏng nên lượng nước tự do còn lại cao; trữ trong thùng, đá dính thành khối và khó xúc. Dao cắt và trống quay chuyển động liên tục, nếu không bảo trì đúng hạn thì khe cắt tăng, lớp đá dày lên và trống mất cân bằng.
Nhìn kWh/tấn, đá vảy thường nằm ở nửa dưới dải DOE khi máy vệ sinh đều. Nhưng nếu cần đá cứng, tan chậm thì đá vảy là lựa chọn sai, và người dùng sẽ bù bằng cách lấy nhiều đá hơn — chi phí thật tăng mà không hiện ra trên đồng hồ.
Quy ra tiền theo biểu giá 01/11/2026
Theo biểu giá Bộ Công Thương từ 01/11/2026, giá điện sản xuất hạ áp dưới 1 kV (chưa VAT) là 1.966 đ/kWh giờ bình thường, 1.274 đ/kWh thấp điểm, 3.586 đ/kWh cao điểm.
| Suất tiêu hao | Thấp điểm 1.274 đ | Bình thường 1.966 đ | Cao điểm 3.586 đ |
|---|---|---|---|
| 73 kWh/tấn, đầu thấp DOE | 93.000 đ | 143.500 đ | 261.800 đ |
| 85 kWh/tấn, đầu thấp BEE | 108.300 đ | 167.100 đ | 304.800 đ |
| 115 kWh/tấn, BEE khảo sát | 146.500 đ | 226.100 đ | 412.400 đ |
| 120 kWh/tấn, đầu cao BEE | 152.900 đ | 235.900 đ | 430.300 đ |
| 168 kWh/tấn, đầu cao DOE | 214.000 đ | 330.300 đ | 602.400 đ |
Chênh giữa máy tốt và máy kém khoảng 187.000 đồng/tấn ở giá bình thường; nhà máy 20 tấn/ngày chạy 330 ngày mất thêm hơn 1,2 tỷ đồng/năm. Cùng một máy, chạy giờ cao điểm tốn gấp 2,8 lần giờ thấp điểm, nên có bồn trữ đá thì dồn sản xuất vào đêm rẻ hơn nhiều so với mua máy mới.
Chọn loại đá theo mục đích, không theo kWh/tấn
| Mục đích sử dụng | Loại phù hợp | Lý do kỹ thuật |
|---|---|---|
| Nước uống, cà phê, bar | Đá viên trong, đá viên mũi | Trong, cứng, ít tan; nước cấp đạt QCVN 10:2011/BYT |
| Quầy hải sản, bể trưng bày | Đá viên hoặc đá vảy | Cần phủ kín nhanh, bù đá liên tục |
| Ướp thùng lớn, vận chuyển xa | Đá cây | Khối lớn, tan chậm, ít hao |
| Chế biến thuỷ sản tại nhà máy | Đá vảy, đá ống | Cấp liên tục, trộn trực tiếp với sản phẩm |
| Bê tông khối lớn | Đá vảy, đá viên nghiền | Cần tan nhanh, trộn đều vào hỗn hợp |
Ba sai lầm hay gặp: lấy kWh/tấn của máy này áp cho máy khác mà bỏ qua nhiệt độ nước vào; tính sản lượng theo công suất danh định thay vì cân đá thực tế; bỏ qua điện phụ trợ, nhất là với đá cây và hệ nước muối. Cách đúng là ghi rõ điều kiện đo, đo tối thiểu 7 ngày ở tải thực, quy về cùng một mức giá điện.
Câu hỏi thường gặp
Đá cây có thật sự tốn ít điện hơn đá viên không?
Theo BEE Ấn Độ, đá cây cũ tiêu thụ 85-120 kWh/tấn, khảo sát ba nhà máy khoảng 115 kWh/tấn. Dải này nằm trong khoảng 73-168 kWh/tấn mà DOE FEMP nêu cho máy đá, nên không thể nói đá cây luôn tiết kiệm hơn. Chênh lệch thực tế phụ thuộc nhiệt độ nước cấp, độ dày đá và tình trạng dàn ngưng.
Vì sao cùng một máy mà kWh/tấn đo hai lần lại khác nhau?
Do nhiệt độ nước cấp và nhiệt độ môi trường thay đổi. Mỗi 1 K nước cấp ấm hơn cộng thêm khoảng 1,16 kWh/tấn. Nhiệt độ ngưng tụ tăng cũng làm máy nén tốn điện: theo ORNL, giảm 1°F nhiệt độ ngưng tiết kiệm 1-1,5% công suất máy nén, tương đương 1,8-2,7% mỗi 1 K.
Dùng số kWh/tấn của nhà sản xuất để chọn máy có được không?
Được, nhưng phải hỏi điều kiện thử. Cùng một máy có thể công bố 90 kWh/tấn khi nước vào 15°C và 130 kWh/tấn khi nước vào 30°C. Hãy yêu cầu ghi rõ nhiệt độ nước vào, nhiệt độ đá ra, loại dàn ngưng và có tính phụ tải bơm quạt hay không.
Nên dồn sản xuất vào giờ thấp điểm không?
Nếu có bồn trữ đá đủ lớn thì nên. Theo biểu giá từ 01/11/2026, giờ thấp điểm hạ áp là 1.274 đ/kWh, giờ cao điểm 3.586 đ/kWh, chênh 2,8 lần. Với đá cây, chu kỳ dài nên dồn mẻ vào ban đêm lại càng thuận lợi về kỹ thuật.
Bảng quy đổi kWh/tấn dùng cho đá ống có đúng không?
Dùng để khoanh vùng thì được. Đá ống có chu kỳ đông 8-15 phút và độ dày cuối tối thiểu 5 mm theo ASHRAE Handbook Ch.43, nên suất tiêu hao thường thấp hơn đá viên cùng công suất. Theo DPR của BEE cho nhà máy 20 TPD, chuyển sang đá ống tiết kiệm 191.689 kWh/năm, hoàn vốn 2,39 năm.
