Catalogue ghi 300 kg/mẻ, nhưng một ngày chạy được bao nhiêu mẻ lại là câu hỏi khác. Số mẻ thực tế bị chặn bởi thời gian tan băng, thời gian chờ, thời gian vệ sinh và thời gian máy nghỉ giữa ca. Bỏ qua bốn khoản này là lý do phổ biến khiến sản lượng thực thấp hơn tính toán 20-30%.
Trả lời nhanh: Số mẻ/ngày = thời gian sản xuất khả dụng ÷ (thời gian đông + thời gian xả + thời gian chờ). Với máy 300 kg/mẻ, chu kỳ 24 phút tổng và 20 giờ khả dụng, số mẻ là 50, sản lượng 15 tấn/ngày. Đá ống có chu kỳ 8-15 phút theo ASHRAE Ch.43 nên số chu kỳ cao hơn nhiều.
Công thức và bốn khoản thời gian phải trừ
Công thức gốc: N = T_khả_dụng / t_chu_kỳ, với T là thời gian sản xuất thực trong ngày (phút), t là chu kỳ đầy đủ. Chu kỳ không chỉ là thời gian đông: với máy đá viên còn nạp nước, xả gas nóng, xả đá khỏi khuôn và chờ bảo vệ máy nén — bốn khoản cộng lại thường dài hơn thời gian đông 20-40%.
Thời gian khả dụng không phải 24 giờ: trừ vệ sinh đầu ca, xử lý sự cố nhỏ, dừng theo ca và thời gian chạy chưa ổn định sau khởi động.
| Khoản thời gian | Cách xác định | Giá trị thường gặp |
|---|---|---|
| Đông đá | Đo một mẻ đầy đủ bằng đồng hồ | Theo thiết kế, thường 15-25 phút với đá viên |
| Xả gas nóng, tách đá | Đo từ lúc van đổi đến khi đá rời khuôn | 2-5 phút |
| Xả đá, nạp nước | Đo đến lúc bơm chạy | 2-4 phút |
| Chờ bảo vệ máy nén | Theo rơ le thời gian | 3-10 phút |
| Vệ sinh, dừng ca | Theo lịch thực tế | 1-3 giờ/ngày |
Khoản chờ bảo vệ máy nén bị bỏ qua nhiều nhất: rơ le đặt 5 phút trong chu kỳ 24 phút đã chiếm gần 20% thời gian.
Ví dụ tính đầy đủ cho máy đá viên 300 kg/mẻ
Giả định để so sánh phương án: máy 300 kg/mẻ, đông 15 phút, xả gas nóng 3 phút, xả đá và nạp nước 3 phút, chờ bảo vệ 3 phút — tổng chu kỳ 24 phút.
Thời gian khả dụng: 24 giờ trừ 2 giờ vệ sinh và dừng ca còn 1.320 phút; số mẻ 1.320 / 24 = 55, sản lượng 16,5 tấn/ngày.
Trừ thời gian chạy chưa ổn định và các lần dừng nhỏ, thực tế thường đạt 48-52 mẻ, tức 14,4-15,6 tấn.
| Thời gian khả dụng | Số mẻ (24 phút/mẻ) | Sản lượng 300 kg/mẻ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 24 giờ (1.440 phút) | 60 | 18,0 tấn | Không thực tế, không vệ sinh |
| 22 giờ (1.320 phút) | 55 | 16,5 tấn | Chỉ trừ vệ sinh, dừng ca |
| 20 giờ (1.200 phút) | 50 | 15,0 tấn | Có tính chạy chưa ổn định |
| 18 giờ (1.080 phút) | 45 | 13,5 tấn | Hai ca, có bảo trì |
Chênh giữa 24 và 18 giờ khả dụng là 25% sản lượng — lý do phải tính theo thời gian khả dụng thực.
Đá ống: chu kỳ ngắn nhưng không nhân đơn giản
Đá ống có chu kỳ đông 8-15 phút theo ASHRAE Handbook Ch.43, ngắn hơn nhiều so với đá viên. Nhưng không thể lấy 1.440 chia 10 để ra 144 chu kỳ rồi nhân khối lượng, vì ba lý do.
Thứ nhất, máy đá ống thường không dừng giữa các chu kỳ mà chuyển chế độ bằng van. Thứ hai, công suất tính theo tấn/ngày chứ ít khi theo kg/chu kỳ vì khối lượng mỗi chu kỳ nhỏ. Thứ ba, chu kỳ 8-15 phút là khoảng, phụ thuộc nhiệt độ nước cấp.
| Thông số | Đá viên | Đá ống | Đá cây |
|---|---|---|---|
| Chu kỳ đầy đủ | 20-30 phút | 8-15 phút (ASHRAE Ch.43) | 8-24 giờ |
| Đơn vị tính công suất | kg/mẻ | tấn/ngày | tấn/mẻ hoặc tấn/ngày |
| Số chu kỳ/ngày | 40-60 | Hàng trăm | 1-3 |
| Thời gian chết giữa chu kỳ | Có, chờ bảo vệ máy nén | Không, máy nén chạy liên tục | Dài, gồm gỡ khuôn |
| Cách tính sản lượng | N × kg/mẻ | Lấy theo công suất tấn/ngày và hiệu chỉnh | N × tấn/mẻ |
Cách thực dụng: lấy công suất tấn/ngày của nhà sản xuất rồi hiệu chỉnh theo nhiệt độ nước cấp và số giờ khả dụng thực.
Đá cây: số mẻ ít, mỗi mẻ nặng
Đá cây có chu kỳ dài nhất, 8-24 giờ tuỳ cỡ khuôn và nhiệt độ bể muối; số mẻ mỗi ngày chỉ 1-3 nên sai số thời gian gỡ khuôn ảnh hưởng lớn. Một mẻ gồm nạp nước, hạ nhiệt, đông đặc, làm lạnh sâu, nhúng khuôn qua bể ấm, cẩu ra và gỡ đá.
| Chu kỳ mẻ | Số mẻ/ngày (24 giờ) | Thời gian gỡ khuôn mỗi mẻ | Sản lượng với 20 tấn/mẻ |
|---|---|---|---|
| 8 giờ | 3 | 1-2 giờ | Khó đạt 3 mẻ nếu gỡ lâu |
| 12 giờ | 2 | 1-2 giờ | 2 mẻ nếu gỡ nhanh |
| 16 giờ | 1,5 | 1-2 giờ | 1 mẻ/ngày, mẻ thứ hai lệch sang hôm sau |
| 24 giờ | 1 | 1-2 giờ | 1 mẻ/ngày |
Chu kỳ 8 giờ chỉ cho 3 mẻ/ngày nếu thời gian gỡ khuôn bằng 0, điều không thực tế: với 1-2 giờ gỡ khuôn, một ngày chỉ đạt 2-2,5 mẻ, thấp hơn 20-30% so với tính từ chu kỳ đông thuần. Khi mua máy phải hỏi rõ công suất tính theo chu kỳ nào.
Bảng tính sản lượng theo chu kỳ và thời gian khả dụng
Bảng dưới cho phép tra nhanh sản lượng ngày, tính cho mẻ 100 kg; máy khác nhân theo tỷ lệ khối lượng.
| Chu kỳ (phút) | 18 giờ khả dụng | 20 giờ | 22 giờ | 24 giờ |
|---|---|---|---|---|
| 20 | 54 mẻ, 5,4 tấn | 60 mẻ, 6,0 tấn | 66 mẻ, 6,6 tấn | 72 mẻ, 7,2 tấn |
| 24 | 45 mẻ, 4,5 tấn | 50 mẻ, 5,0 tấn | 55 mẻ, 5,5 tấn | 60 mẻ, 6,0 tấn |
| 30 | 36 mẻ, 3,6 tấn | 40 mẻ, 4,0 tấn | 44 mẻ, 4,4 tấn | 48 mẻ, 4,8 tấn |
| 36 | 30 mẻ, 3,0 tấn | 33 mẻ, 3,3 tấn | 36 mẻ, 3,6 tấn | 40 mẻ, 4,0 tấn |
| 45 | 24 mẻ, 2,4 tấn | 26 mẻ, 2,6 tấn | 29 mẻ, 2,9 tấn | 32 mẻ, 3,2 tấn |
Cần 4,5 tấn/ngày với mẻ 100 kg thì chu kỳ 24 phút cần 18 giờ khả dụng, chu kỳ 20 phút chỉ cần khoảng 15 giờ nhưng đòi hỏi nước lạnh hơn. Số mẻ luôn làm tròn xuống: 1.320 chia 24 ra 55, không phải 55,5.
Hiệu chỉnh theo nhiệt độ nước và môi trường
Chu kỳ đo được trong điều kiện thực có thể dài hơn thiết kế vì hai yếu tố.
Nước cấp ấm hơn làm thời gian đông dài hơn: mỗi 1 K cộng thêm 1,16 kWh/tấn tải nhiệt, và nếu máy chạy sát công suất thì phần đó chuyển trực tiếp thành thời gian đông dài hơn. Nhiệt độ môi trường cao làm áp ngưng tăng, giảm năng suất lạnh: theo ORNL, mỗi 1 K nhiệt độ ngưng tương đương 1,8-2,7% công suất máy nén.
| Điều kiện | Ảnh hưởng tới số mẻ | Cách hiệu chỉnh |
|---|---|---|
| Nước cấp 25°C thay vì 20°C | Giảm nhẹ, mạnh hơn nếu sát tải | Che nắng bể, đo lại chu kỳ |
| Dàn ngưng bẩn, approach tăng 5 K | Giảm 8-13% | Vệ sinh dàn, đo lại approach |
| Máy trong nhà kín, thiếu gió | Giảm vào giờ nóng | Tăng thông gió, hút khí nóng |
| Đá dày hơn thiết kế | Chu kỳ dài, ít mẻ | Chọn độ dày theo nhu cầu |
Đo chu kỳ thực vào điều kiện xấu nhất — chiều mùa khô — rồi dùng số đó tính sản lượng ngày; đo lúc sáng sớm sẽ cho dự toán lạc quan.
Từ số mẻ ra kế hoạch vận hành
Biết số mẻ chỉ có ích khi chuyển thành kế hoạch vận hành.
Một, chốt sản lượng theo giờ cao điểm của khách chứ không theo sản lượng ngày: khách lấy đá 6-10 giờ sáng thì phải sản xuất từ đêm và trữ trong bồn cách nhiệt tốt. Hai, xếp mẻ vào giờ thấp điểm điện: theo biểu giá 01/11/2026, 1.274 đ/kWh so với 3.586 đ/kWh cao điểm, chênh 2,8 lần.
Ba, tính cả thời gian bảo trì: vệ sinh dàn ngưng 2 giờ/tuần và bảo trì 8 giờ/tháng làm giảm khoảng 1 giờ/ngày, tức 4-5% sản lượng. Bốn, ghi số mẻ thực tế mỗi ngày để phát hiện sớm dàn ngưng bẩn hoặc cảm biến trôi.
Sai lầm khi tính số mẻ
| Sai lầm | Hệ quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Lấy 24 giờ làm thời gian khả dụng | Sản lượng cao hơn thực 20-30% | Trừ vệ sinh, dừng ca, chạy chưa ổn định |
| Chỉ tính thời gian đông | Bỏ sót 20-40% chu kỳ | Cộng xả gas nóng, xả đá, chờ bảo vệ |
| Làm tròn số mẻ lên | Dự toán thiếu đá | Luôn làm tròn xuống |
| Dùng chu kỳ đo lúc mát trời | Thiếu đá giờ cao điểm | Đo vào điều kiện xấu nhất |
| Bỏ qua thời gian gỡ khuôn đá cây | Sai 20-30% với đá cây | Tính cả khâu thủ công |
| Nhân chu kỳ đá ống với khối lượng mẻ | Sai vì khối lượng mẻ không cố định | Dùng công suất tấn/ngày và hiệu chỉnh |
Hai sai lầm đầu gây sai số lớn nhất: lấy 24 giờ là bất khả thi (dùng 20 giờ sát hơn), và chỉ tính thời gian đông thì bỏ phần xả gas nóng với chờ bảo vệ — cộng lại có thể bằng nửa thời gian đông.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính số mẻ đá mỗi ngày là gì?
N = thời gian sản xuất khả dụng (phút) ÷ thời gian một chu kỳ đầy đủ (phút), làm tròn xuống. Thời gian khả dụng là 24 giờ trừ vệ sinh, dừng ca và thời gian chạy chưa ổn định. Thời gian chu kỳ gồm đông, xả gas nóng, xả đá và chờ bảo vệ máy nén.
Vì sao sản lượng thực thấp hơn tính toán 20-30%?
Vì ba khoản hay bị bỏ: thời gian chết trong chu kỳ (xả gas nóng, xả đá, chờ bảo vệ máy nén), thời gian vệ sinh và dừng ca, và thời gian máy chạy chưa ổn định. Chu kỳ thực cũng dài hơn khi nước cấp ấm hoặc dàn ngưng bẩn.
Đá ống có bao nhiêu chu kỳ mỗi ngày?
Chu kỳ đông 8-15 phút theo ASHRAE Handbook Ch.43, nên về lý thuyết có hàng trăm chu kỳ mỗi ngày. Tuy vậy không nên tính sản lượng bằng cách nhân số chu kỳ với khối lượng, vì khối lượng mỗi chu kỳ không cố định và phụ thuộc độ dày đá. Cách đúng là dùng công suất tấn/ngày của nhà sản xuất rồi hiệu chỉnh theo điều kiện thực.
Với đá cây, một ngày được mấy mẻ?
Phụ thuộc chu kỳ và thời gian gỡ khuôn. Chu kỳ 8 giờ về lý thuyết cho 3 mẻ/ngày, nhưng thời gian gỡ khuôn 1-2 giờ mỗi mẻ khiến thực tế chỉ đạt 2-2,5 mẻ. Chu kỳ 12 giờ cho 2 mẻ, chu kỳ 24 giờ cho 1 mẻ. Khi mua máy phải hỏi rõ công suất có tính thời gian gỡ khuôn hay không.
Nên tính thời gian khả dụng bao nhiêu giờ?
Dùng 20 giờ là mốc thận trọng, sát thực tế với cơ sở chạy liên tục có vệ sinh. Chạy hai ca hoặc có bảo trì định kỳ thì dùng 18 giờ. Chỉ dùng 22-24 giờ khi thực sự có người trực và không dừng máy, và phải kiểm lại bằng số mẻ ghi thực tế.


